PKK-ն և դրա հետ կապված խմբավորումները, որոնք Թուրքիայի, ԱՄՆ-ի, Եվրամիության և շատ այլ երկրների կողմից ճանաչվել են որպես ահաբեկչական կազմակերպություններ, տասնյակ հազարավոր մարդկանց մահվան պատճառ են դարձել Թուրքիայում և հարակից տարածքներում։
PKK-ի՝ իր ներկայությունը երկար տարիներ պահպանելու կարողությունը զգալիորեն ազդվել է լեռնային շրջաններում նրա գործողություններով, զենքի հասանելիությամբ և նման տեղանքում ավանդական ռազմական գործողությունների սահմանափակումներով։ Այնուամենայնիվ, կազմակերպության կողմից քաղաքական և տարածաշրջանային զարգացումների շահագործումը նույնքան կարևոր էր, որքան նրա ռազմական կարողությունները։
2013 թվականին սկսված խաղաղության գործընթացից և 2015 թվականի հունիսի ընտրություններից հետո PKK-ն շարունակեց իր զինված պայքարը՝ զենքը վայր դնելու փոխարեն, և գործընթացն ավարտվեց։
Հետագայում Սիրիայի քաղաքացիական պատերազմը նոր հնարավորություն ստեղծեց YPG-ի՝ կազմակերպության սիրիական ճյուղի համար։ Հյուսիսի որոշ շրջաններում պետական իշխանության փլուզումը թույլ տվեց YPG-ին վերահսկողություն հաստատել մեծ տարածքների նկատմամբ:
Մեկ այլ ահաբեկչական կազմակերպության՝ ISIS-ի վերելքը YPG-ն դարձրեց ԱՄՆ-ի կարևոր գործընկեր: Գործելով SDF-ի հովանու ներքո՝ YPG-ն ստացավ զգալի զենքի և օդային աջակցություն Վաշինգտոնից և վերահսկողություն ձեռք բերեց Սիրիայի հյուսիս-արևելքի մեծ մասի նկատմամբ: Սակայն, կարծես թե, այս պայմանավորվածությունն այժմ ավարտվում է:
Ինչո՞ւ լուծարվեց PKK-ն
PKK-ի կազմալուծման գործընթացը արագացավ նրա բանտարկված առաջնորդ Աբդուլլահ Օջալանի 2025 թվականի փետրվարին զենքը վայր դնելու և կազմակերպությունը լուծարելու կոչով։ Թուրքիայում քաղաքական և իրավական զարգացումները նաև հիմք ստեղծեցին կազմակերպության անդամների զինաթափման և, որտեղ դա նպատակահարմար էր համարվում, քաղաքացիական կյանքին նրանց վերադարձի համար։
Այս զարգացումը միայն քաղաքական որոշման արդյունք չէ։ Տարիներ շարունակ Անկարան օգտագործել է ռազմական ճնշման և դիվանագիտական նախաձեռնությունների համադրություն՝ PKK-ի գործողությունների շրջանակը նեղացնելու համար Թուրքիայում, Իրաքում և Սիրիայում։ Հատկապես 2010-ականների կեսերից ի վեր, զինված անօդաչու թռչող սարքերի օգտագործման աճը հեշտացրել է PKK-ի բարձրաստիճան կադրերին և պաշտոններին թիրախավորելը։
Արդյունքում, PKK-ի անդամները մեծ մասամբ դուրս եկան Թուրքիայից և տեղափոխվեցին Հյուսիսային Իրաքի լեռնային շրջաններ։ Մինչդեռ Թուրքիայի ներսում հարձակումները զգալիորեն նվազեցին, կազմակերպության բացահայտ գործելու կարողությունը խիստ սահմանափակվեց։ Քանի որ կազմակերպության ռազմական հնարավորությունները նվազեցին, նրա գործունեությունը սահմանափակվեց քարանձավներով և ստորգետնյա դիրքերով։
Հետևաբար, ներկայիս կազմալուծումը բխում է ոչ միայն քաղաքական ընտրությունից, այլև տարիների ընթացքում փոփոխվող ռազմական հավասարակշռությունից։
Սիրիայում փոփոխվող հավասարումը
Սիրիայում ուժերի հավասարակշռության փոփոխությունը թուլացնող ամենակարևոր զարգացումներից մեկը Սիրիայի տարածքում գործող YPG-ի դիրքերի թուլացումն էր։ 2024 թվականի դեկտեմբերին Բաշար ալ-Ասադի տապալումից հետո ի հայտ եկավ նոր քաղաքական կարգ։ Սիրիայի նոր կառավարությանը Թուրքիայի աջակցությունը անմիջականորեն ազդեց YPG-ի ապագայի վրա։
YPG-ն վաղուց էր սպասում ԱՄՆ-ի շարունակական աջակցությանը։ Սակայն նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի և ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի սերտ հարաբերությունները և Վաշինգտոնի մոտեցումը՝ Սիրիայում իր ռազմական ներկայությունը կրճատելու հարցում, փոխեցին այս հաշվարկը։ Թուրքիան նաև հայտարարեց, որ անհրաժեշտության դեպքում կարող է ռազմական աջակցություն ցուցաբերել Սիրիայի կառավարությանը։
Այսպիսով, YPG-ն հայտնվեց ավելի ու ավելի սահմանափակ մանևրելու հնարավորությունների առջև՝ ԱՄՆ աջակցության նվազման և Թուրքիայի կողմից աջակցվող Դամասկոսի կառավարության հետ բախման հնարավորության պատճառով։ Անկարայի հիմնական նպատակներից մեկը դարձավ YPG-ի ինտեգրումը սիրիական պետության քաղաքական և անվտանգության ինստիտուտներին, այլ ոչ թե նրա շարունակական գոյությունը որպես անկախ կամ մշտական զինված կազմավորում։
Ռազմական հաղթանակից մինչև քաղաքական լուծում
Որոշ իմաստով, գործընթացում ներգրավված գրեթե բոլոր դերակատարները կշահեն PKK փլուզումից: Թուրքիան կարող է վերջ դնել տասնամյակների ահաբեկչական գործունեությանը: Այն կարող է օգուտ քաղել Սիրիայի և Իրաքի տարածքներում ավելի մեծ կայունությունից, իսկ քրդական համայնքները կարող են հույս ունենալ բռնությունից և զինված անջատողական շարժումներից զերծ քաղաքական ապագայի վրա: Այնուամենայնիվ, ոչ բոլոր տարածաշրջանային դերակատարներն են ողջունում այս արդյունքը: Մասնավորապես, Իսրայելը պատմականորեն նման խմբերին դիտարկել է որպես պոտենցիալ ռազմավարական գործընկերներ Թուրքիայի և Սիրիայի նման պետությունների դեմ: Այստեղ տրամաբանությունը համեմատաբար պարզ է. այդ կառավարություններին դեմ հանդես եկող կազմակերպությունները կարող են պոտենցիալ օգտակար հակակշիռ ծառայել նրանց դեմ: Թուրքիան աջակցել է Սիրիայի կառավարությանը, համագործակցել է Վաշինգտոնի հետ՝ նվազեցնելու YPG-ի աջակցությունը, և, թերևս, ամենակարևորը՝ աջակցել է կազմակերպության ինտեգրմանը Սիրիայի պետական ինստիտուտներում: Նպատակն էր համոզել խմբին ինտեգրվել Սիրիայի նոր քաղաքական և անվտանգության կառույցներին՝ մշտական ինքնավարության հետապնդման փոխարեն: Արդյունքում, Իսրայելը չկարողացավ YPG-ն վերածել այնպիսի դերակատարի, որը կփոխարիներ ԱՄՆ-ի կողմից ստանձնած ռազմավարական դերը: Սա չի նշանակում, որ Իսրայելը դուրս է գալիս սիրիական հավասարումից: Իսրայելի ռազմական ներկայությունը Սիրիայի հարավի որոշ շրջաններում և նրա հարաբերությունները դրուզ համայնքի հետ մնում են փոփոխվող տարածաշրջանային հավասարակշռության կարևոր տարրեր: Սակայն Դամասկոսի համար այս խնդիրը Թուրքիայի աջակցությամբ լուծելու հնարավորությունը ներկայացնում է նշանակալի ռազմավարական հաջողություն։
Հետևաբար, PKK/YPG-ի փլուզումը կարող է լինել շրջադարձային կետ, որը կտարածվի Թուրքիայի սահմաններից շատ այն կողմ։ Անկարայի կողմից ռազմական ճնշման, դիվանագիտության և քաղաքական ներգրավվածության համադրության կիրառումը աստիճանաբար նեղացրել է կազմակերպության մանևրելու տարածքը Թուրքիայում, Իրաքում և Սիրիայում։
Եթե գործընթացը հաջողությամբ ավարտվի, դրա հետևանքները կարող են գերազանցել PKK-ի ահաբեկչական գործունեության պարզապես դադարեցումը։ Թուրքիան կարող է այս գործընթացից դուրս գալ իր բոլոր քաղաքացիների միջև ավելի կայուն հարաբերություններով՝ 40 տարի տևած ահաբեկչական հարձակումներից հետո. Սիրիան և Իրաքը կարող են օգտվել կազմակերպության վերացումից։
Ավելի լայն տեսանկյունից դիտարկելով՝ PKK/YPG-ի վերջը կարող է ցույց տալ, որ միայն ռազմական հաղթանակը բավարար չէ երկարատև խաղաղության հասնելու համար։ Այս գործընթացը, եթե հաջող լինի, կարող է նշանավորել կայունության նոր դարաշրջանի սկիզբը Թուրքիայում, Սիրիայում և Իրաքում և կարող է հեռահար հետևանքներ ունենալ Իրանի և Մերձավոր Արևելքի ավելի լայն տարածաշրջանի համար:
